علائم اوتیسم در کودکان چیست؟ نشانههای اولیه، علائم در سنین مختلف و تشخیص زودهنگام
آیا متوجه شدهاید فرزندتان کمتر از همسالان خود به دیگران نگاه میکند، به نامش واکنش نشان نمیدهد، در برقراری ارتباط مشکل دارد یا رفتارهای تکراری انجام میدهد؟
این رفتارها ممکن است از نشانههای اختلال طیف اوتیسم (ASD) باشند، اما هر کودک متفاوت است و وجود یک یا چند مورد از این رفتارها بهتنهایی به معنی ابتلا به اوتیسم نیست.
اختلال طیف اوتیسم یک اختلال عصبیرشدی است که میتواند بر ارتباط و تعامل اجتماعی، الگوهای رفتاری و نحوه پردازش محرکهای حسی تأثیر بگذارد. شدت و شکل بروز علائم در افراد مختلف بسیار متفاوت است؛ به همین دلیل به آن «طیف» اوتیسم گفته میشود.
شناخت علائم اولیه اوتیسم در کودکان اهمیت زیادی دارد. شناسایی زودهنگام تفاوتهای رشدی میتواند باعث شود کودک سریعتر برای ارزیابی تخصصی و در صورت نیاز، مداخلات مناسب مانند گفتاردرمانی، کاردرمانی و مداخلات رفتاری ارجاع داده شود.
در این مقاله از مرکز جامع مهر خانواده اصفهان، مهمترین نشانههای اوتیسم در کودکان، علائم در سنین مختلف، مشکلات گفتاری و شناختی، تفاوت بروز علائم در دختران و پسران و همچنین علائم اوتیسم در بزرگسالان را بررسی میکنیم.
اوتیسم چیست؟
اختلال طیف اوتیسم (Autism Spectrum Disorder) یک اختلال عصبیرشدی است که از دوران رشد آغاز میشود و میتواند بر نحوه ارتباط فرد با دیگران، تعامل اجتماعی، رفتار و پردازش اطلاعات و محرکهای محیطی تأثیر بگذارد.
اوتیسم یک بیماری روانی یا نشانه ضعف شخصیتی نیست و افراد مبتلا به اوتیسم نیز مانند سایر افراد، تواناییها، علایق و ویژگیهای شخصی متفاوتی دارند.
علائم اصلی اوتیسم معمولاً در دو حوزه دیده میشوند:
- تفاوت یا دشواری در ارتباط و تعامل اجتماعی
- الگوهای محدود یا تکراری رفتار، علایق یا فعالیتها و تفاوتهای پردازش حسی
برخی کودکان علائم واضحی از سالهای ابتدایی زندگی نشان میدهند و در برخی دیگر، تفاوتها ممکن است دیرتر آشکار شوند.
علائم اولیه اوتیسم در کودکان زیر ۲ سال
برخی نشانههای اوتیسم ممکن است در سالهای اول زندگی قابل مشاهده باشند. با این حال، رشد کودکان سرعت یکسانی ندارد و ارزیابی باید توسط متخصص انجام شود.
علائم هشداردهنده احتمالی میتوانند شامل موارد زیر باشند:
- واکنش کم یا غیرمعمول به نام کودک
- تماس چشمی کمتر یا استفاده متفاوت از تماس چشمی
- کاهش استفاده از حرکات و اشاره برای برقراری ارتباط
- کمتر نشان دادن اشیا به والدین برای شریک شدن در توجه
- پاسخ اجتماعی کمتر به لبخند یا تعامل دیگران
- تأخیر در برخی مهارتهای ارتباطی
- کاهش یا از دست دادن مهارتهایی که کودک قبلاً به دست آورده بود
- علاقه غیرمعمول یا شدید به برخی اشیا یا فعالیتها
- حرکات تکراری
- واکنش غیرمعمول به صدا، لمس، نور یا سایر محرکهای حسی
نکته مهم درباره علائم اوتیسم در نوزادان
هیچ رفتار واحدی مانند «تماس چشمی کم» یا «پاسخ ندادن به نام» بهتنهایی برای تشخیص اوتیسم کافی نیست.
اگر کودک چند مورد از این نشانهها را دارد یا والدین درباره روند رشد او نگرانی دارند، بهتر است منتظر برطرف شدن خودبهخودی مشکل نمانند و برای ارزیابی رشد و ارتباطی کودک با متخصص مشورت کنند.
علائم اوتیسم در کودکان ۲ تا ۴ سال
با افزایش سن کودک، تفاوتهای ارتباطی، اجتماعی و رفتاری ممکن است واضحتر شوند.
برخی از نشانههای احتمالی در این سن عبارتاند از:
مشکلات در تعامل اجتماعی
کودک ممکن است:
- در شروع یا ادامه تعامل با دیگران مشکل داشته باشد.
- کمتر به اشتراک گذاشتن علایق خود با دیگران بپردازد.
- در بازیهای اجتماعی مشارکت کمتری داشته باشد.
- در درک برخی نشانههای اجتماعی مشکل داشته باشد.
- در پاسخ دادن متناسب به احساسات دیگران دشواری داشته باشد.
تفاوت در بازی
برخی کودکان اوتیستیک ممکن است در بازی وانمودی یا بازیهای اجتماعی تفاوتهایی داشته باشند.
برای مثال، ممکن است بیشتر به بخش خاصی از یک اسباببازی توجه کنند تا استفاده معمول از آن یا علاقه شدیدی به تکرار یک فعالیت خاص نشان دهند.
البته انجام ندادن یک نوع بازی بهتنهایی نشانه اوتیسم نیست.
رفتارهای تکراری
برخی رفتارهای تکراری ممکن است شامل موارد زیر باشند:
- بالبال زدن دستها
- تاب خوردن بدن
- چرخاندن یا ردیف کردن اشیا
- تکرار برخی حرکات
- تکرار کلمات یا عبارتها
- علاقه شدید به تکرار یک فعالیت خاص
ناراحتی از تغییر
برخی کودکان در برابر تغییر برنامه، محیط یا روال معمول زندگی واکنش شدیدی نشان میدهند و ترجیح میدهند فعالیتها با الگوی آشنای خود انجام شوند.
مشکلات گفتاری و زبانی در کودکان اوتیستیک
تفاوتهای ارتباطی و زبانی یکی از مهمترین حوزههایی است که در ارزیابی کودکان دارای احتمال اوتیسم بررسی میشود.
برخی کودکان ممکن است تأخیر در شروع گفتار داشته باشند، در حالی که برخی دیگر از نظر تعداد کلمات مشکل قابل توجهی ندارند اما در استفاده اجتماعی از زبان با چالش مواجه هستند.
برای مثال ممکن است کودک در:
- شروع مکالمه
- ادامه دادن گفتوگو
- پاسخ مناسب به صحبت دیگران
- استفاده از زبان برای درخواست یا اشتراک احساسات
- درک برخی ظرافتهای ارتباطی
مشکل داشته باشد.
اکولالیا چیست؟
اکولالیا (Echolalia) به تکرار کلمات، عبارات یا جملاتی گفته میشود که کودک شنیده است.
اکولالیا میتواند در برخی کودکان اوتیستیک دیده شود، اما اختصاصی اوتیسم نیست و وجود آن بهتنهایی به معنای ابتلا به اوتیسم نیست.
برخی کودکان ممکن است در استفاده از ضمایر، لحن و آهنگ گفتار یا استفاده اجتماعی از زبان نیز تفاوتهایی داشته باشند.
در صورت وجود تأخیر یا تفاوت قابل توجه در گفتار و ارتباط، گفتاردرمانی میتواند بر اساس ارزیابی تخصصی به تقویت مهارتهای ارتباطی کودک کمک کند.
علائم شناختی و یادگیری در کودکان دارای اوتیسم
اوتیسم لزوماً به معنی پایین بودن هوش نیست.
تواناییهای شناختی افراد دارای اوتیسم بسیار متنوع است؛ برخی ممکن است در بعضی حوزهها مانند حافظه، توجه به جزئیات یا یک زمینه تخصصی عملکرد بسیار خوبی داشته باشند و در حوزههای دیگری مانند انعطافپذیری شناختی، حل مسئله یا مهارتهای اجرایی نیازمند حمایت باشند.
برخی کودکان ممکن است:
- به جزئیات توجه زیادی نشان دهند.
- در انتقال یک مهارت از یک محیط به محیط دیگر مشکل داشته باشند.
- در برابر تغییر روش یا محیط یادگیری مقاومت نشان دهند.
- در مهارتهای اجرایی مانند برنامهریزی و سازماندهی نیاز به کمک داشته باشند.
- در یادگیری اجتماعی یا یادگیری از تعامل با دیگران با چالشهایی مواجه شوند.
اما این ویژگیها در همه کودکان اوتیستیک وجود ندارند.
بنابراین برنامه آموزشی و توانبخشی باید بر اساس تواناییها و نیازهای واقعی هر کودک طراحی شود.
علائم حسی و حرکتی مرتبط با اوتیسم
برخی افراد دارای اوتیسم تفاوتهایی در نحوه دریافت و پردازش محرکهای حسی دارند.
برای مثال کودک ممکن است نسبت به:
- صدا
- نور
- لمس
- بو
- مزه
- بافت لباس
- شلوغی محیط
حساستر یا گاهی کمواکنشتر باشد.
برخی کودکان نیز رفتارهای حرکتی تکراری مانند دستزدن، تکان دادن بدن یا چرخیدن نشان میدهند.
آیا راه رفتن روی پنجه پا نشانه اوتیسم است؟
راه رفتن روی پنجه پا ممکن است در برخی کودکان دارای اوتیسم دیده شود، اما اختصاصی اوتیسم نیست و میتواند علل دیگری نیز داشته باشد.
اگر کودک بهطور مداوم روی پنجه راه میرود، تعادل مناسبی ندارد، در مهارتهای حرکتی تأخیر دارد یا انجام فعالیتهای روزمره برایش دشوار است، ارزیابی توسط متخصص اهمیت دارد.
در صورت وجود مشکلات عملکردی، کاردرمانی کودکان میتواند با هدف تقویت مهارتهای حرکتی، حسی و عملکردی مورد استفاده قرار گیرد.
تفاوت علائم اوتیسم در دختران و پسران
اوتیسم در دختران و پسران دیده میشود، اما الگوی بروز و شناسایی آن ممکن است متفاوت باشد.
در برخی دختران، علائم اجتماعی ممکن است ظریفتر باشد یا کودک بتواند با یادگیری و تقلید از رفتار دیگران، بخشی از مشکلات اجتماعی خود را پنهان کند. به همین دلیل ممکن است تشخیص در بعضی دختران دیرتر انجام شود.
همچنین علایق محدود در دختران ممکن است در ظاهر شبیه علایق معمول کودکان باشد، اما شدت، انعطافناپذیری یا نحوه درگیری کودک با آن علاقه میتواند متفاوت باشد.
با این حال، نباید تصور کرد که:
«دختران اوتیسم ندارند چون ارتباط اجتماعی خوبی دارند.»
یا اینکه:
«پسران حتماً علائم شدیدتری دارند.»
تنوع فردی بسیار زیاد است و تشخیص باید بر اساس مجموعه علائم و ارزیابی تخصصی انجام شود.
علائم شایع اوتیسم چیست؟
اگر بخواهیم مهمترین علائم احتمالی اوتیسم را به شکل خلاصه بیان کنیم، میتوان آنها را در چند گروه قرار داد:
علائم ارتباطی و اجتماعی
- تفاوت در تماس چشمی
- واکنش غیرمعمول به نام
- دشواری در تعامل اجتماعی
- مشکل در استفاده یا درک برخی حرکات و نشانههای غیرکلامی
- دشواری در اشتراکگذاری علایق و هیجانات
- تفاوت در بازی اجتماعی
رفتارهای تکراری و علایق محدود
- حرکات تکراری
- تکرار کلمات یا عبارات
- علاقه شدید به موضوع یا فعالیت خاص
- ردیف کردن یا چرخاندن اشیا
- نیاز شدید به روال ثابت
- ناراحتی قابل توجه هنگام تغییر
تفاوتهای حسی
- حساسیت زیاد به صدا
- حساسیت به نور
- حساسیت به لمس
- حساسیت به بو یا مزه
- واکنش کم به برخی محرکهای حسی
وجود این علائم به معنی تشخیص قطعی اوتیسم نیست. تشخیص باید توسط فرد متخصص و بر اساس ارزیابی جامع رشد، ارتباط و رفتار کودک انجام شود.
علائم اوتیسم در بزرگسالان
اوتیسم فقط مختص دوران کودکی نیست. برخی افراد ممکن است در کودکی تشخیص داده نشده باشند و در نوجوانی یا بزرگسالی برای نخستین بار مورد ارزیابی قرار گیرند.
علائم ممکن است شامل موارد زیر باشند:
- دشواری در درک برخی قواعد نانوشته اجتماعی
- مشکل در شروع یا ادامه برخی مکالمات
- دشواری در درک زبان بدن یا نشانههای اجتماعی
- نیاز زیاد به روال و برنامه قابل پیشبینی
- ناراحتی شدید از تغییرات
- علایق بسیار محدود یا شدید
- رفتارهای تکراری
- تفاوت در پردازش محرکهای حسی
- دشواری در برخی مهارتهای اجرایی مانند برنامهریزی یا مدیریت زمان
بسیاری از بزرگسالان دارای اوتیسم ممکن است توانایی هوشی طبیعی یا بالا داشته باشند. بنابراین هوش بالا نه اوتیسم را رد میکند و نه بهتنهایی نشاندهنده آن است.
آیا چهره کودکان اوتیستیک با سایر کودکان متفاوت است؟
خیر؛ چهره مشخص و قابل تشخیصی برای اوتیسم وجود ندارد.
اوتیسم را نمیتوان با نگاه کردن به فرم صورت، فاصله چشمها یا سایر ویژگیهای ظاهری کودک تشخیص داد.
ممکن است برخی پژوهشهای علمی درباره تفاوتهای آماری بسیار ظریف در ویژگیهای چهره در بعضی گروهها انجام شده باشند، اما این تفاوتها ابزار تشخیص بالینی اوتیسم نیستند.
آنچه ممکن است باعث شود والدین تصور کنند چهره یا نگاه کودک متفاوت است، بیشتر به نحوه تماس چشمی، حالتهای چهره و تعامل اجتماعی مربوط میشود، نه شکل صورت.
بنابراین:
❌ از روی چهره نمیتوان اوتیسم را تشخیص داد.
✅ تشخیص اوتیسم بر اساس رفتار، ارتباط، تعامل اجتماعی و الگوهای رشدی انجام میشود.
تشخیص اوتیسم چگونه انجام میشود؟
تشخیص اوتیسم با یک آزمایش خون یا یک تست ساده انجام نمیشود.
متخصص معمولاً با بررسی مواردی مانند:
- سابقه رشد کودک
- مهارتهای ارتباطی
- رفتار و تعامل اجتماعی
- بازی
- رفتارهای تکراری
- علایق محدود
- واکنشهای حسی
- مهارتهای زبانی و شناختی
به ارزیابی کودک میپردازد.
گاهی برای بررسی دقیقتر، از ابزارهای استاندارد غربالگری و ارزیابی استفاده میشود.
غربالگری با تشخیص اوتیسم یکسان نیست
این نکته برای والدین بسیار مهم است.
غربالگری مشخص میکند که آیا احتمال وجود یک مشکل رشدی وجود دارد و آیا ارزیابی تخصصی بیشتری لازم است یا خیر.
اما تشخیص فرایندی جامعتر است و باید توسط متخصص انجام شود.
چرا تشخیص زودهنگام اوتیسم اهمیت دارد؟
تشخیص زودهنگام به این معنا نیست که کودک باید حتماً تحت یک درمان خاص قرار گیرد؛ بلکه کمک میکند نیازهای واقعی کودک زودتر شناسایی شوند.
بر اساس نیاز کودک ممکن است مداخلاتی مانند:
- گفتاردرمانی
- کاردرمانی
- مداخلات رفتاری
- آموزش مهارتهای اجتماعی
- آموزش والدین
- حمایتهای آموزشی
در برنامه توانبخشی قرار بگیرند.
هدف این مداخلات، کمک به رشد مهارتها و افزایش استقلال و کیفیت زندگی کودک است؛ نه تغییر شخصیت یا از بین بردن ویژگیهای فردی او.
نقش گفتاردرمانی و کاردرمانی در کودکان دارای اوتیسم
هر کودک اوتیستیک به یک برنامه درمانی یکسان نیاز ندارد.
اگر مشکل اصلی کودک در زمینه گفتار و ارتباط باشد، گفتاردرمانگر میتواند روی مهارتهای ارتباطی و زبانی کار کند.
اگر کودک در زمینه مهارتهای حرکتی، فعالیتهای روزمره، پردازش حسی یا مشارکت در فعالیتها مشکل داشته باشد، کاردرمانی میتواند بخشی از برنامه توانبخشی باشد.
در کودکان دارای مشکلات رفتاری نیز ممکن است از مداخلات رفتاری و آموزش والدین استفاده شود.
بنابراین برنامه مناسب باید بر اساس ارزیابی فردی کودک تعیین شود.
چه زمانی برای ارزیابی اوتیسم کودک مراجعه کنیم؟
اگر احساس میکنید رشد ارتباطی، اجتماعی، زبانی یا رفتاری کودک با روند مورد انتظار متفاوت است، بهتر است موضوع را با متخصص مطرح کنید.
بهخصوص اگر:
- کودک مهارتی را که قبلاً داشته از دست داده است.
- ارتباط اجتماعی او به شکل قابل توجهی محدود است.
- تأخیر گفتاری یا ارتباطی وجود دارد.
- رفتارهای تکراری شدید مشاهده میشود.
- واکنشهای حسی غیرمعمول عملکرد روزمره کودک را مختل کردهاند.
- مشکلات کودک در خانه یا مهدکودک و مدرسه باعث اختلال قابل توجه شدهاند.
برای ارزیابی لازم نیست منتظر بمانید تا علائم شدیدتر شوند.
رفتار با کودک اوتیستیک چگونه باید باشد؟
مهمترین اصل، شناخت نیازهای منحصربهفرد کودک است.
والدین بهتر است به جای مقایسه مداوم کودک با همسالان، روی مهارتهایی تمرکز کنند که برای همان کودک اهمیت دارند.
محیط قابل پیشبینی، ارتباط واضح، آموزش متناسب با سطح رشدی و تقویت نقاط قوت کودک میتواند به روند رشد او کمک کند.
همچنین والدین نباید تصور کنند که اوتیسم نتیجه تربیت نادرست، کمبود محبت یا «بدرفتاری» کودک است.
رفتار درمانی و توانبخشی اوتیسم در اصفهان
اگر کودک نشانههایی از اختلال طیف اوتیسم دارد، قدم اول ارزیابی دقیق است؛ نه انتخاب یک درمان بر اساس یک علامت یا توصیه اطرافیان.
در مرکز جامع مهر خانواده اصفهان میتوان روند ارزیابی و توانبخشی کودک را متناسب با نیازهای او دنبال کرد و در صورت نیاز از خدماتی مانند گفتاردرمانی، کاردرمانی و مداخلات رفتاری استفاده کرد.
هدف از توانبخشی، کمک به کودک برای دستیابی به بیشترین سطح ممکن از ارتباط، مشارکت، مهارتهای روزمره و استقلال است.
سوالات متداول درباره علائم اوتیسم
اولین علائم اوتیسم در کودکان چیست؟
تفاوت در ارتباط اجتماعی، واکنش به نام، استفاده از حرکات ارتباطی، تأخیر یا تفاوت در زبان، رفتارهای تکراری و تفاوتهای حسی میتوانند از نشانههای اولیه باشند. هیچ علامت واحدی بهتنهایی تشخیصدهنده اوتیسم نیست.
آیا پاسخ ندادن کودک به اسم خود نشانه اوتیسم است؟
ممکن است یکی از نشانههای هشداردهنده باشد، اما علل دیگری نیز میتوانند باعث پاسخ ندادن کودک به نام خود شوند؛ بنابراین نیاز به ارزیابی وجود دارد.
آیا تأخیر در حرف زدن به معنی اوتیسم است؟
خیر. تأخیر گفتاری میتواند دلایل مختلفی داشته باشد و همه کودکانی که دیر صحبت میکنند اوتیستیک نیستند. با این حال، تأخیر یا تفاوت قابل توجه در ارتباط نیازمند بررسی است.
آیا کودکان اوتیستیک چهره خاصی دارند؟
خیر. چهره خاص و قابل تشخیصی برای اوتیسم وجود ندارد و اوتیسم از روی ظاهر کودک قابل تشخیص نیست.
آیا اوتیسم در دختران هم دیده میشود؟
بله. اوتیسم در دختران نیز رخ میدهد و ممکن است در برخی دختران به شکل ظریفتری بروز کند یا به دلیل توانایی بیشتر در پنهان کردن برخی مشکلات اجتماعی، دیرتر شناسایی شود.
آیا اوتیسم قابل درمان است؟
اوتیسم یک اختلال عصبیرشدی است و بهتر است به جای وعده «درمان قطعی»، درباره مداخلات و حمایتهای مؤثر برای بهبود مهارتها، کاهش مشکلات عملکردی و افزایش استقلال و کیفیت زندگی صحبت کنیم.
آیا کاردرمانی برای کودک اوتیستیک مفید است؟
اگر کودک در مهارتهای حرکتی، فعالیتهای روزمره، پردازش حسی یا مشارکت در فعالیتها مشکل داشته باشد، کاردرمانی میتواند بر اساس نیازهای فردی کودک بخشی از برنامه توانبخشی باشد.
جمعبندی
اختلال طیف اوتیسم میتواند با تفاوتهایی در ارتباط و تعامل اجتماعی، رفتار، علایق و پردازش حسی همراه باشد. این تفاوتها در هر کودک شکل و شدت متفاوتی دارند.
علائم اولیه مانند واکنش غیرمعمول به نام، تفاوت در تماس چشمی، تأخیر یا تفاوت در ارتباط، رفتارهای تکراری و حساسیتهای حسی میتوانند زنگ هشدار باشند؛ اما هیچکدام بهتنهایی برای تشخیص اوتیسم کافی نیستند.
اگر درباره رشد یا رفتار کودک خود نگرانی دارید، ارزیابی زودهنگام میتواند به شناسایی نیازهای کودک و شروع بهموقع حمایتهای مناسب کمک کند.
مرکز جامع مهر خانواده اصفهان با رویکرد تخصصی و متناسب با نیاز هر کودک، میتواند در مسیر ارزیابی و توانبخشی کودکان دارای مشکلات ارتباطی، رفتاری و رشدی همراه خانوادهها باشد.
https://mehrekhanevade.ir/public/
031-33365121 :tel
